In deze bijdrag aan de rally Parijs-Dakar 2009, die door Argentinie en Chili loopt, ga ik in detail de streek beschrijven waar de rally doorgaat. Ik zal me vooral toeleggen op Argentinie. Om een algemener beeld te krijgen van dit grote land, begin ik alvast met een globale beschrijving.
Argentinie bestaat eigenlijk uit twee landen, Buenos Aires en de rest. Net zoals in de Verenigde Staten, hebben de provincies verregaande bevoegdheden en autonomie. De echte Argentijn beschrijven is daarom niet gemakkelijk. Zij lopen allemaal achter dezelfde vlag aan, zingen volmondig en met veel enthousiasme hun nationale hymne, die voor hen de mooiste is op aarde, staan als één man achter hun nationale voetbalploeg, maar onderhuids voelen ze zich nog de migrant die naar dit land kwam, op zoek naar een nieuw en beter leven.
Hij roept dat hij Argentijn is, dit om zichzelf beter te horen, zegt daarna van welke provincie hij komt en fluistert dan de nationaliteit van zijn voorouders. Vele Argentijnen spreken ook nog de taal van hun oorsprong, zeker in familiale kring: Pools, Italiaans, Duits, Frans en zelfs het Spaans met de tongval van Spanje.
De echte Argentijn beschrijven is een ingewikkelde opdracht, ze hebben zelf ook last met hun identiteit. Daarom zijn ze er zo gevoelig voor. Hun Argentijnisme in vraag stellen is uit den boze. Zij die met een dubbel paspoort terug naar Europa trekken om te verzeilen in de profsport, blijven voor de Argentijn Argentijn, zoals vele profvoetballers in Italie en Spanje, zoals de wielrenner Flecha (Spanje) om een concreter voorbeeld te noemen.
Het is niet alleen een uitgestrekt land, dat de administratie en het bestuur moeilijk maakt, het heeft ook verschillende klimaten. Het Noorden, met zijn warm en vochtig klimaat, het midden warm en droog, de Atlantische zijde gematigd en vochtig, de Andesstrook met het typische klimaat van een hooggebergte, hebben ook allemaal verschillende leefgewoontes, aangepast aan het klimaat van de streek.

Argentinie is bij ons bekend voor zijn militaire junta, de moordende jaren 80 en de Falklandoorlog, hier beter bekend als de Malvinaoorlog. Dit is niet echt wat Argentinie is. Het maakt wel deel uit van hun geschiedenis, waar ze nog best mee worstelen. Dit jaar vieren ze de 25ste verjaardag van de democratie. Een jonge democratie die nog de sporen van het fascisme in zich draagt. De politieke partijen worden verpersoonlijkt door het individu aan de macht. De grootste partij gesticht door Peron, echtgenoot van Evita, is het Peronisme. In dit Peronisme is het Menemisme gegroeid, Menem was de president in de jaren 90, de beste economische periode na de militairen. Maar de crisis die er op volgde draagt ook zijn stempel. Als laatste hebben we het Kirschnerisme, het echtpaar Kirschner dat nu de plak zwaait. De democratie staat dus nog in zijn kinderschoenen maar er wordt bewust elke dag aan gewerkt.

De Argentijn is kalm.

Argentijnen zijn kalme mensen. Protesten zijn meestal vreedzaam en grote spontane betogingen komen niet gauw voor. Er wordt geklaagd en gezaagd over de politiek, in het café, in de lift en op alle plaatsen waar ze elkaar tegenkomen en 'tijd' hebben om een praatje te maken. Daarna gaat iedereen naar zijn eigen leventje terug en blijft alles zoals het is. Ook hun taal, het Spaans, is trager en zachter dan in Spanje. Het uitgaansleven van de jeugd is niet getekend door dancings, zij komen samen in cafes en praten daar honderd uit.

De Argentijn en zijn werk.

Hun dagen zijn lang. Tien uur aanwezig zijn op je werk is geen uitzondering, het is de regel. Het zijn babbelaars en hun hoofdbezigheid is : vergaderen. Ze komen nooit op tijd, een uur heeft voor hen heel wat meer dan 60 minuten. Ze kunnen organiseren zoals de beste, wat wil zeggen dat ze heel wat organiseren en er niets van in huis komt. De burocratie is een monster en voor elke activiteit heeft men een papiertje nodig. Werken als Europeaan in Argentinie is een tantaluskwelling. Logica vind je niet terug in het Argentijnse woordenboek. En als ze merken dat je dat niet begrijpt is hun geijkte zin:
"Ja, je komt van Europa, daarom." Dat is inderdaad een waarheid als een koe, maar meestal stel ik me dan de vraag of zij het wel begrijpen en het niet gewoon aanvaarden omdat het al altijd zo geweest is. Ze zijn heel conservatief, meestal omdat veranderingen een actieve bezigheid is en organisatie vereist.
Contracten worden niet getekend, ze worden verbaal nageleefd. Een woord is een woord, is hier een statement. Wat niet wegneemt dat er veel niet betaald wordt, maar of je nu een papiertje in handen hebt of niet, aan je geld geraak je zowiezo niet als ze dat niet willen. Ook werken ze met de gedachte in hun achterhoofd dat ze in tien jaar binnen moeten zijn. Daardoor worden er heel wat risico's genomen. Toch is de 'American dream' hier nog waar te maken.

Argentijnen zijn fier.

De Argentijnen voelen zich superieur, zeker met de rest van Zuid-Amerika. Dit heeft waarschijnlijk met hun migratieverleden te maken. Het zijn Amerikanen, ze voelen zich ook zo, maar de Europese roots blijft latent aanwezig. Zij voelen zich niet echt Zuid-Amerikaan, dat ze door de rest van de wereld zo bestempeld worden zit hen behoorlijk dwars. Hun fierheid komt ook tot uiting in hun dagelijks leven, de verzorging van hun huis, hun kleding en het fanatisme om aan hun lichaam te werken. De fitnesscentra en schoonheidsinstituten zijn beter vertegenwoordigd in het straatbeeld dan bakkers. Chirurgische schoonheidsoperaties zijn een dagelijkse beslommering. Kritiek kunnen ze moeilijk verwerken. Zij hebben ook zelf een heel aangename manier om iemand te bekritiseren. Ze doen dat meestal met complimentjes, een goede verstaander hoort de ironie wel in deze lovende woorden.
Door deze fierheid zijn ze ook heel gastvrij. Ze willen aan iedereen bewijzen dat ze goede gastheren -vrouwen zijn. Ze trakteren graag, toegeven dat het boven hun budget gaat, wordt nooit gedaan.
Hun trots weerspiegelt zich ook in het onderwijs. Er zijn universitaire titels voor elk beroep. Het zijn allemaal licenciaten of doctorandi. En de titel vernoemen is een must.
De fierheid en het winnersgevoel zit hier zo ingebakken dat ze ook bijna altijd stemmen voor de president die waarschijnlijk zal winnen. De oppositie komt hierdoor in een heel moeilijk parket.

Argentijnen zijn sociaal.

Een helpende hand moet je hier nooit zoeken, die worden bij bosjes uitgestoken. Als toerist moet je niet te lang rondkijken op straat, vlug heb je wel iemand die je aanspreekt om je verder te helpen. Een gratise lift of tijd voor je maken is geen rariteit. Hun hulp is vaak ook heel onbaatzuchtig en eerlijk. De wieg van deze solidariteit staat in de familie, die centraal staat in hun leven. De ouders werken voor hun kinderen, daarna werken de kinderen voor hun ouders. De kinderen zijn hier kleine godjes en mogen niets te kort komen. Als ze dan toch voor iets op straat komen is het meestal om justitie voor kinderen te vragen en om wantoestanden op een school aan te klagen. Een tekenend beeld voor Argentinie is dat de taxies hier heel betrouwbaar zijn. Verhalen over hoe de chauffeurs de toeristen behoeden om in rare buurten uit te stappen is alom bekend.

Argentijnen zijn corrupt.

Corruptie is een vak apart. Door corruptie krijg je hier dingen gedaan die door de administratie onmogelijk worden gemaakt. Het ene houdt het andere in stand. Ze zien corruptie meer als een vorm van solidariteit, hun natuur van helpen komt dan boven, maar voor wat hoort wat in de echte zakenwereld. Corruptie heeft ook niet altijd met geld te maken. De vriendjespolitiek is hun tweede natuur, al is het voor het vinden van een goede loodgieter of een kruiwagen voor een job. Zij noemen dat 'sociaal netwerk'. Het is bij hen gegroeid als een verdediging tegen de staat, een overlevingsdrang.

De Argentijn is een nostalg

Dit hoor je al in de muziek en de woorden van de Tango. De vrolijke Braziliaan en de uitbundige Mexicaan zijn ons bekend. De Argentijn daarentegen is triester ingesteld. Het zijn klagers en weemoedige mensen. Volgens mijn kleine sociologische kennis is ook dit te wijten aan hun migranten verleden. Zij lieten hun moederland achter op zoek naar een beter bestaan. Dat afscheid weegt nog zwaar door in hun gemoederen. Zij lieten ook de vette jaren van het begin van de 20ste E achter en leven sinsdien van crisis naar crisis. Zij lieten veel jongeren sneuvelen in woelige periodes. Hun geschiedenis is getekend door afscheid.

De Argentijn is een macho.

Een zin dit ik vaak hoor in mijn eigen moederlandje. Niet is minder waar en toch is het helemaal juist. Het is moeilijk uit te leggen. De Argentijnse maatschappij zit matriarchaal in elkaar: 'la mama' heeft vaak het eerste en laatste woord. Vrouwen zijn hier ook heel hysterisch en vreselijk jaloers. Mannen zijn dan weer kalmer, passiever en kijken de kat uit de boom. Wat vooral doorweegt is het respect voor de verschillende geslachten. Er zijn vrouwen- en mannentaken, daar wordt niet aan getornd. Maar voor die taken is er ook heel veel respect. Een vrouw mag vrouw zijn en een man man. Ze werken hierin samen. Als de Argentijnse man dus een macho is, is de Argentijnse vrouw een mama geschoeid op de Italiaanse leest.
Ook in het binnenland, waar de indiaanse invloeden nog doorleven, is er een gelijkheid van vrouw en man, ieder met zijn specifieke taken, en gelijk in beslissingsrecht. Dat was de hoofdregel van de Mapuche indianen, de grootste georganiseerde indianenstam in Patagonie, in het gebied tussen Chili en Argentinie.

Ik zei al dat het moeilijk is om de modale Argentijn te beschrijven. Argentinie heeft het meest aantal psychiaters per inwoner in de wereld. Dit is een tekenend beeld van hun dualiteit. Als je mijn verslag leest van 'de Argentijn' kom je verschillende tegen-strijdigheden tegen. Dat is zo. Argentinie is het land van de tegenstrijdigheden. Ze zijn eerlijk en zetten je in het zak waar je bijstaat. Hun hulp is onbaatzuchtig en corruptie viert hoogtij. Een woord is een woord en het is hier een nationale sport om niet te betalen. Deze dingen zijn enorm verwarrend voor nieuwkomers. Toch is het hun flair die je steeds weer bekoort. Het is haast nooit slecht bedoeld, ze zijn zo. Het is ook moeilijk om je in dit land aan te passen. Op het eerste gezicht lijkt alles zo bekend, de verschillen liggen onderhuids. Hierdoor word je eerst op het verkeerde been gezet en wordt de aanpassing aan deze Argentijnse maatschappij verlegd naar een latere periode. Zoals zij ook altijd zeggen: mañana, no hay problemas y todo bien. (morgen, er zijn geen problemen en alles is ok)
Wat in het mooie Nederlands en voor een goede verstaander eigenlijk wil zeggen: "we doen het wel als we tijd en zin hebben, problemen zijn er te over, maar het helpt niet om je er druk in te maken en alles loopt int honderd, maar ook dat is ok".

De Argentijn zit vol tegenstrijdigheden, ik val in herhaling. Toch is dit fundamenteel om iets van deze samenleving te snappen. Het is onbegonnen werk, ik geef het toe, maar een mens blijft proberen, nietwaar? Ik haal er een paar cijfers bij uit de krant Clarin, en spreek af met mijn vriendin Alejandra, psychoanaliste, om dit geval met haar te bespreken.
De krant Clarin heeft een rondvraag gepubliceerd dat aantoont hoe verdeeld ze zijn. 10 vragen met twee keuzemogelijkheden om aan te tonen wie waar voor kiest. De keuzes zijn levensstijlen, geen moment van de dag antwoorden. Na de opsomming van de vragen, leg ik dat verder uit en Ale zal me hier bij helpen.

Wat prefereer je?

1. Boxershort of slip

37% kiest voor de slip
63% draagt boxershort

2. Naaldhakken of gympjes

37% kiest naaldhakken
63% voor gympjes

3. Blondines of bruintjes

33% zweert bij blondines
67% houdt van donkerharigen

4. Suiker of sacharine

38% verkiest de sacharine
62% voor het echte spul

5. Hamburger of hotdog

Resultaat 50/50

6. Wijn of bier

38% verkiest het gerstenat
62% het druivensap

7. Socialist (peronist) of anti peronist
21% is Peronist
38% is anti peronist

8. Wonen op het platteland of in de stad

47% verkiest om de boer op te gaan
53% houdt het bij het vertrouwde beton in de stad

9. Een hond of een kat

63% is niet van de poes en verkiest de hond
37% houdt het bij de pluizige kat

10. River of Boca

46% is Miljonair, zoals de bijnaam is van de fans van River, treurig nu op de laatste plaats van het seizoen (nvdr)
54% is Boca

Deze lijst geeft niet alleen de voorkeur aan van de ondervraagde Argentijnen, het is zoals ik schreef bij de laatste vraag: de fans van Boca zijn niet voor Boca, zijn ZIJN Boca. De keuze die ze maken is een keuze voor het leven. Ze blijven trouw aan hun principes. De grap dat als je twee Argentijnen samen zet, je dadelijk twee kampen hebt, heeft wel degelijk een inhoud en berust op de realiteit. Hoe deze keuzes groeien, weet niemand. In eenzelfde gezin kan je zowel River fans hebben als Boca-. Dat zorgt wel voor hete zondagen, maar voor de rest gaan ze broederlijk met elkaar overweg, als je maar niet over de scheidingslijn komt. Als mama kan je moeilijk tegen je jongere zoon zeggen dat hij de River T-shirt van zijn oudere broer moet afdragen, als hij Boca is. Deze truitjes kunnen zelfs in eenzelfde huishouden eigenlijk ook niet in dezelfde kleerkast liggen.
Ook in de politiek is het zo dat bv. de ouders peronist zijn (de grootste politieke partij in het land) en de helft van de kinderen overtuigde anti-peronisten, of omgekeerd. Er wordt niet over gepraat, je bent zo. Discussies worden niet aangegaan en ouders proberen raar of zelden hun kinderen in een bepaalde richting te dwingen, omdat ze weten dat het vanbinnen zit, je voorkeur kan niet opgelegd worden. Invloeden spelen uiteraard een rol, je vrienden, de school, hoe ze thuis denken of doen, hoor ik jullie al zeggen. Niets is minder waar, in eenzelfde vriendenkring heb je slippendragers en boxers, honden eigenaars en kattenliefhebbers. Je keuze wordt hier niet in vraag gesteld, meestal omdat ze er zelf geen antwoord op hebben. Sommigen wel, maar of het steek houdt, weet ik niet:
"Donkerharigen zijn meer Argentijns, en vele blondines zijn eigenlijk bruinharige, ik hou van het echte spul. Geef me daarom ook maar suiker in mijn koffie en ben ik Boca!" zei een ondervraagde.
"Als ik aan een blonde wordt voorgesteld, is dat dadelijk een lief meisje, de donkerharige zijn kattig, geef mij maar de hond." Was het commentaar van Rocio in een groep vrienden waarvan de meerderheid zwartharigen waren. Er volgen geen boze blikken, Rocio is niet altijd perfect, maar het is nen toffe gast, zweeft door de groep.
Is het nu eigen aan Argentijnen om zwart of wit te zijn? Waar komt deze dualiteit in een natie vandaan? Alejandra probeert het me uit te leggen:
"Het is Kant die in zijn werk kritiek op de pure rede voor de eerste keer het woord antimonie gebruikt. Een antinomie is een tegenspraak die geen paradox is. Antimoniën ontstaan als we met ons verstand tegenspraken ondervinden in ons dagelijks leven en in onze omgeving. Kant geeft voorbeelden in zijn werk over antimoniën, ik ga ze niet allemaal opsommen om niet helemaal in een filosofisch debacle verstrikt te raken, twee ervan zijn relevant. Alles in de wereld, in onze maatschappij, onze omgeving heeft een these en een antithese, daaruit groeit de antimonie:
these - er bestaan in deze wereld oorzaken die uit (keuze)vrijheid voortspruiten
antithese - vrijheid bestaat niet, alles bestaat uit natuur(wetten)
these - alles wat bestaat in deze wereld, heeft een noodzaak en moet er zijn
antithese - er is niets noodzakelijks, alles is toeval
Argentijnen zijn dus leerlingen van Kant. Dat filosofie en religie in deze samenleving een grote plaats inneemt, wil ik hier wel toevoegen. Argentinie is een katoliek land, en inderdaad, zoals de antimonie het al aangeeft, is het esoterisme de antithese. Kort samengevat wil de antimonie zeggen dat er op elke vraag twee antwoorden mogelijk zijn en iedere Argentijn heeft zijn antwoord steeds klaar. Normaal zijn antimoniën gevaarlijk, dualiteit is zwart-wit, goed-slecht, god-duivel enz. Het rare in de Argentijnse samenleving is dat deze antimoniën zich niet reflecteren in vijandigheid, op zich opnieuw een paradox, hoe kan het ook anders.
De keuzes die ze maken heeft geen ge-maar. Er is ook geen kruid tegen gewassen om ze op andere ideeën te brengen: het is of Chevrolet of Ford, als ze in het gezin niet overeenkomen, kopen ze een Peugueot. Het is bier of wijn, en de twee flessen staan broederlijk naast elkaar op de tafel, thuis of op restaurant. Het is coca of pepsi, als ze moeten kiezen, wordt het een sprite. "Deze tendens in de Argentiniteit berust niet op individualisme. Het is het effect van de massa, om zich in een massa te indentificeren. Boca-mensen zijn anders dan River's. Zij hebben andere gewoontes, rijk of arm, daar gaat het niet om: de Boca-mens houdt van tango en mate, de River's verkiezen folclore en het platteland. Deze antimoniën in onze maatschappij zijn de struktuur van onze collectieve identiteit, enkel te begrijpen als je Argentijn bent. Het is niet te begrijpen, het is." vertelt de psychoanaliste Alejandra me. We drinken onze koffie verder zwijgend op, zij met een wolkje melk, zoals altijd, ik deze keer zonder, maar morgen vraag ik misschien een cafe con leche.

Buenos Aires versus binnenland.

Werken is hier plaatselijk getint. Elke provincie heeft zijn eigen arbeidswet en -gewoontes. Om dit te beschrijven, deze kleine anecdote:
In een klein dorpje in de omgeving van Salta bezoekt een Porteño een artisanaal marktje waar hij vol bewondering de handgemaakte werken bewondert van de plaatselijke bevolking. Hij blijft staan bij een man die rustig op zijn hurken zijn mate zit te slurpen naast een mooi afgewerkte houten tafel, hij bekijkt het werk van boven tot onder en is duidelijk onder de indruk.
Zijn economisch talent, steeds heel latent aanwezig, doet hem verder denken dan zijn normale toeristenverstand en hij vraagt de prijs van de mooie tafel :

- bwaa, 70$ als je het zelf meeneemt, als ik mijn neefje moet vragen het ergens af te leveren is het een beetje meer, flaco*. (een aanspreektitel voor elke man in de straat)

- Wel faire prijs , en met afleveringsservice, dat klinkt aardig man, als ik er nu 20 bestel, wat doe je dan aan de eenheidsprijs ?

- 20?....tja wel...dan ga ik er100$ per stuk voor vragen......wat denk je?

- 100$!!!! Dat is 30$ meer? Hoe kan je nu meer vragen als ik een groter aantal bestel? Laat ik je een voorstel doen: 1000 $ voor 20.

- Nee , nee , zotteke, 2.000$ voor 20, 100 $ t stuk....

- Jij bent gek (sos loco?), een grappemaker, hahaha, dat is leuk, maar kom spreek nu even serieus... zeg jij dan een cijfer van 1-69$ per tafel als ik er 20 bestel.

- Wel ok dan 1000$ het stuk , het is misschien beter om inderdaad serieus te blijven, misschien heb je wel gelijk.

- Maar man toch, ik ga je nooit die 20 bestellen als je er zo overdenkt. Waarom? Leg het me even uit want ik kan niet volgen, je kan hier een mooie zaak doen.

- Wel se venke daar hedde misschien wel gelijk in. Maar als ik 1 tafel verkoop aan 70$ dan kan ik daar een tijdje van leven en de rest van de maand niets doen. Wij zien het zakenleven een beetje anders dan jullie, jullie willen altijd meer geld maken en dat is nu niet direct mijn bedoeling. Als ik jou die 20 tafels laat bestellen aan een redelijke prijs, wil dat zeggen dat ik hier moet beginnen travakken van' s morgens tot 's avonds om diezelfde tafel en mijn rust te verkopen voor minder, gullie zijt goe misschien maar ikke nog niet zot.

Even stond de porteño perplex , wou zelfs over de filosofie nadenken maar is toen maar verder gegaan met zijn handen in zijn zakken. De volgende week stond hij weer terug in de metro te wachten rushend naar zijn werk van 10 uur of meer per dag en was hij het voorval in Salta al lang vergeten.

De Saltener heeft zijn tafel diezelfde namiddag nog verkocht aan een Japanse lieftallige dame, voor 120$, zij was tenslotte geen landgenoot van hem, en zit nu heerlijk van 's morgens tot 's avond aan zijn mate te lurken terwijl hij zijn neefje instructies geeft hoe hij een mooi afgewerkte buffetkast moet maken.....

Foto's: Maya en Tom